Toplumsal yaşamda olduğu gibi, siyasette, ekonomide, bilimde “herkes için” kurallar ve ilkeler vardır. Modern çağda bu kurallar yasalarla da belirlenmiştir.

Toplumsal yaşamın harcı olan o yazılı olmayan ahlaki ve kültürel ilkeler, modern çağla birlikte yerini kurumsallaşmış, herkes için bağlayıcı ve öngörülebilir olan hukuk kurallarına bırakmıştır.

Bu durum, modern devletin ve sağlıklı bir toplum yapısının temelini oluşturur.

Kuralların ve ilkelerin her alanda hakim olması, “yaşamsal dinamikleri” beraberinde getirir:

Kuralların varlığı, bireylere ve kurumlara “yarın ne olacağını” bilme güvencesi verir.

Ekonomide yatırımcı “önünü görür”, siyasette güç dengelenir, bilimde ise metodolojik ilkeler sayesinde bilginin doğruluğu sınanabilir hale gelir.

Kuralın olmadığı yerde “kaos”, kaosun olduğu yerde ise “güvensizlik” hakimdir.

Modern çağda yasaların en büyük işlevi, zayıfı güçlüye karşı korumaktır.

Siyasette “keyfiliği engelleyen” anayasal ilkeler, ekonomide tekelleşmeyi ve sömürüyü önleyen piyasa kuralları, gücün tek bir odakta toplanmasını engeller.

Bu da hukukun üstünlüğü ilkesinin özüdür.

Bilimde ve akademide kurallar (etik ilkeler, hakemli süreçler, yöntem bilim), kişisel inançların veya otoritelerin ötesinde, “nesnel gerçeğe” ulaşmayı sağlar.

Aynı biçimde toplumsal ve ekonomik yaşamda da kurallar işlediğinde, kişilerin “kim olduğu” değil, “ne yaptığı” ve “nasıl yaptığı” önem kazanır; yani “liyakat sistemi” zemin bulur.

“En iyi devlet, şahısların değil, yasaların hüküm sürdüğü devlettir.” — Aristoteles

Modern çağın trajedisi ise “bazen” bu kuralların “kâğıt üzerinde kalması”, yoruma açık hale getirilerek esnetilmesi ve kişiye göre “algı yönetimiyle manipüle” edilmesidir.

Bu nedenle, yalnızca kuralların varlığı yetmez; o kuralları “yaşatacak, denetleyecek” bir toplumsal “bilinç ve yurttaşlık sorumluluğu” da şarttır.

Çağdaş demokrasilerde “anayasaya ve yasalara” uymak “herkes” için zorunluluktur. Yasalar ve hukuk “herkes için eşittir” ve “herkesin üstündedir”.

Bu temel ilke, çağdaş demokrasilerin hem “ahlaki” hem de “hukuki omurgasını oluşturan” hukukun üstünlüğü kavramının en yalın ve en güçlü tanımıdır.

Hukukun herkes için eşit ve herkesin üstünde olması, bir toplumu “uyruklar topluluğu” olmaktan çıkarıp, eşit hak ve sorumluluklara sahip “özgür yurttaşlar topluluğu” haline getirir.

Demokratik bir sistemde en yüksek otorite bir kişi, bir zümre ya da bir çoğunluk değil, “kuralların bütünüdür”. Yasalar karşısında statünün, servetin veya siyasi gücün bir “ayrıcalık yaratmaması” gerekir.

Eğer, hukuk kişiye göre esniyorsa, orada “hukukun üstünlüğü” değil, ancak “üstünlerin hukuku”ndan bahsedilebilir ki bu da demokrasinin “yok edilmesi” demektir.

Anayasa, devletin gücünü sınırlandıran ve bireyin temel haklarını güvence altına alan bir toplumsal sözleşmedir.

Çağdaş demokrasilerde “yasama, yürütme ve yargı” güçlerinin birbirinden ayrılması (güçler ayrılığı), yasalara uyulmasını denetleyen “yargının” tamamen “bağımsız ve tarafsız” kalabilmesi için şarttır.

Yargı bağımsız değilse, yasaların eşit uygulanması da kağıt üzerinde kalır.

İnsanların bir arada, huzur içinde yaşayabilmesinin ilk koşulu “adalet” duygusudur.

Bir toplumda bireyler, kendilerine uygulanan kuralların en tepedekilere de “ayrıcalıksız” uygulandığını gördüklerinde “sisteme ve devlete güven” duyarlar.

Bu güven, toplumsal çözülmeyi önleyen en güçlü bağdır.

Modern dünyada karşılaşılan en büyük tehlike, demokrasinin sadece “sandıktan ibaret” sayılması ve “çoğunluğu” elinde bulunduranların kendilerini “anayasal sınırların üzerinde” görme eğilimidir.

Oysa, gerçek bir çağdaş demokrasi, “çoğunluğun yönetme hakkını” kabul ederken, azınlığın ve bireyin haklarını da “hukukun mutlak üstünlüğüyle” koruma altına alan rejimdir.

Yurttaşlarımızın temel eğitimin başlangıcıyla başlayan öğretim dönemlerinde tüm bu gerçekleri ve önemini “öğrenmeleri” gerekir. Ayrıca her yurtsever kendisini “doğru yolda eğitir ve geliştirir” olmalıdır.

Bilinçli yurttaşlar ülkesinin, devletinin “en iyi ve adil” biçimde yönetilmesini ister ve bu yolda “mücadele eder”.

Bu doğrultuda, yasaların ve anayasanın toplumun her kesimi tarafından “içselleştirilmesi” ve bir “yaşam kültürü” haline gelmesi gerekir.

Tüm sorunların çözüme kavuşabilmesi için “çağımızın modern devlet yönetiminde” bunların geçerliliği ve yurttaşların düzeyi, bilinci ve temel duruşu ve de duyarlılığı son derece önemlidir.

GÖNEN ÇIBIKCI